Ngày KHCN Việt Nam: Khích lệ hơn nữa tinh thần đổi mới sáng tạo
Để đạt mục tiêu trở thành nước công nghiệp phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, ngay từ bây giờ, không thể chậm trễ, đó là phải tiếp tục đặt KHCN và đổi mới sáng tạo vào đúng vị trí của nó, như Đảng, Hiến pháp đề ra, đó là quốc sách hàng đầu. Bên cạnh đó, cần có những chính sách, hoạt động khích lệ tinh thần KHCN và đổi mới sáng tạo trong cộng đồng hơn nữa. Chủ tịch Hồ Chí Minh phát biểu tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ I Hội Phổ biến khoa học, kỹ thuật Việt Nam ngày 18/5/1963. Ảnh tư liệu Tiến sĩ khoa học, nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KHCN), đại biểu Quốc hội khóa XIV Nghiêm Vũ Khải đã có những chia sẻ với phóng viên Báo điện tử Chính phủ về Ngày KHCN Việt Nam (18/5). Đây là năm thứ 8 chúng ta tổ chức Ngày KHCN Việt Nam. Là nhà khoa học và từng là một nhà quản lý trong lĩnh vực KHCN, ông có thể chia sẻ những suy nghĩ, tâm tư của mình về Ngày KHCN? Ông Nghiêm Vũ Khải: Những năm 2012-2013, Bộ KHCN được giao nhiệm vụ chủ trì dự án sửa đổi, bổ sung Luật KHCN năm 2000. Một trong những yêu cầu đặt ra là phải đề xuất với Chính phủ để trình Quốc hội quyết định “Ngày KHCN Việt Nam”. Được lãnh đạo Bộ KHCN giao nhiệm vụ Phó Trưởng ban Thường trực Ban soạn thảo Dự án Luật này, tôi đã nghiên cứu, tìm hiểu lịch sử phát triển nền KHCN nước nhà để tìm ra sự kiện và thời gian xứng đáng nhất. Có một sự kiện, đó là ngày 18/5/1963, Chủ tịch Hồ Chí Minh dự và phát biểu tại Đại hội lần thứ nhất của Hội Phổ biến khoa học kỹ thuật Việt Nam. Trong bài phát biểu của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tổng kết những luận điểm quan trọng nhất về phát triển KHCN ở nước ta, đồng thời giao nhiệm vụ vừa khó khăn, nhưng lại vừa vinh quang cho giới trí thức KHCN Việt Nam. Bác nói: “Khoa học phải từ sản xuất mà ra và phải trở lại phục vụ sản xuất, phục vụ quần chúng, nhằm nâng cao năng suất lao động, không ngừng cải thiện đời sống nhân dân, bảo đảm cho chủ nghĩa xã hội thắng lợi”. Luật KHCN được Quốc hội khóa XIII thông qua tháng 6/2013 với sự đồng thuận rất cao, trong đó Điều 7 quy định: “Ngày 18 tháng 5 hằng năm là Ngày KHCN Việt Nam”. Năm nay là lần thứ 8 chúng ta tổ chức các sự kiện hưởng ứng Ngày KHCN Việt Nam. Nhiều quốc gia tiên tiến đều có ngày KHCN hoặc tuần lễ KH&CN. Vào những dịp đó, họ thường tổ chức các hoạt động quảng bá, phổ cập kiến thức, giới thiệu các thành tựu đổi mới sáng tạo, tôn vinh những cống hiến… Các hoạt động như vậy cũng được tiến hành quanh năm, rộng khắp và đa phần là được xã hội hóa với sự tham gia đông đảo của công chúng. Còn ở Việt Nam, các hoạt động chủ yếu tổ chức tập trung vào một vài ngày nhân dịp Ngày KHCN Việt Nam. Điều này chưa thực sự đúng với ý nghĩa và mục đích đặt ra đối với hoạt động hưởng ứng sự kiện quan trọng này. Dường như người dân được thụ hưởng rất nhiều thành tựu KHCN hiện đại của thế giới và Việt Nam nhưng lại chưa quan tâm đến phát triển KHCN của đất nước, thưa ông? Ông Nghiêm Vũ Khải: Không phải là người dân không hiểu vai trò của KHCN. Hiện nay, đất nước cơ bản giải quyết nạn đói nghèo, đời sống vật chất tinh thần ngày càng được nâng cao. Công chúng cơ bản hiểu những kết quả đạt được có sự đóng góp của KHCN. Cách đây 50 năm, nước ta có dân số khoảng 1/3 bây giờ nhưng thiếu gạo, thiếu thực phẩm, đời sống chật vật mọi bề. Ngày nay, diện tích đất đai vẫn thế nhưng đôi khi vẫn phải “giải cứu” rau củ quả thừa. Có được thành quả như vậy chủ yếu là nhờ những tiến bộ KHCN trong cải tạo giống cây trồng, vật nuôi; trong canh tác, chế biến, bảo quản… Công chúng luôn cổ vũ một cách nhiệt huyết mọi thành tựu mà người Việt Nam đạt được trên các cuộc thi, đấu trường quốc tế, dù là thể thao, âm nhạc hay các kỳ thi Olympic, các phát minh sáng chế KHCN… Tôi cho rằng, trách nhiệm quan tâm và tạo điều kiện phát triển KHCN trước hết thuộc về các cơ quan quản lý Nhà nước. Cần có cơ chế để những tư lệnh, người đứng đầu các cơ quan, tổ chức có liên quan định kỳ họp, trao đổi để đề xuất các giải pháp tháo gỡ khó khăn, kiến nghị với Chính phủ, Quốc hội quyết định những chính sách, cơ chế đột phá cho ngành KHCN và đổi mới sáng tạo nước nhà. Phải khắc phục ngay tình trạng “hoạt động KHCN nhìn chung còn trầm lắng, chưa thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế-xã hội” đã được nêu trong Nghị quyết số 20-NQ/TW (2012) về phát triển KHCN phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế. Kỷ niệm Ngày KHCN là để công chúng hiểu sâu hơn và rộng rãi hơn vai trò của KHCN và đổi mới sáng tạo, sự đóng góp của giới KHCN. Từ đó có ý thức tôn trọng và hưởng ứng phong trào thi đua sáng tạo, động viên các nhà khoa học hăng say cống hiến